Отбасылық психологиялық саулықтың 12 алтын ережес
- Баланың тұлғасын оның іс-әрекетінен бөлек қарастырыңыз
Сынды баланың өзіне емес, тек жасаған іс-әрекетіне айтуға болады.
Қалай айту керек: «Маған заттардың шашылып жатқаны ұнамайды, жүр, жинап тастайық».
Қалай айтпау керек: «Сен не деген ұқыпсызсың / ылғи бәрін шашып жүресің». Бала бұл «жарлықты» тез қабылдап, соған сай әрекет ете бастайды.
- Эмоцияларды «Контейнерлеу» (ішке сыйғызу) әдісін қолданыңыз
Баланы қатты сезімдер (ашу, реніш, қорқыныш) билеп алғанда, ол онымен өз бетінше күресе алмайды. Ата-ана «қауіпсіз контейнер» болуы керек — бұл соққыны қабылдап, сабырға жеңдіріп, балаға тыныш күйде қайтаруы тиіс.
Қағида: Жауап ретінде айқайламаңыз, дауылдың басылуын күтіңіз, құшақтап, сезімін атаңыз: «Сен қазір мына нәрсеге қатты ашуланып тұрсың, өйткені…»
- Тергеудің орнына «Сапалы уақыт» өткізіңіз
Жиі жағдайда қарым-қатынас тек тұрмыстық сұрақтармен шектеледі: «Неше алдың?», «Тамақ іштің бе?», «Сабағыңды орындадың ба?». Бұл қолдау емес, бақылау сезімін тудырады.
Ереже: Күніне 15–20 минутты «алтын уақытқа» арнаңыз. Бұл сәтте гаджеттер, сын және ақыл айту болмайды. Сіз тек баланың қалаған нәрсесін жасайсыз (ойнайсыз, бірге жатып сырласасыз, серуендейсіз).
- Айыптаудың орнына «Мен-мәлімдемесін» енгізіңіз
Біз «Сен мені шаршаттың!» немесе «Тағы да шулап кеттің!» дегенде, бала автоматты түрде қорғанысқа көшеді немесе агрессия танытады.
Формула: Өз сезімдеріңізді бірінші жақтан айтыңыз. «Дереу өшір, мазамды алдың!» деудің орнына, «Мен өте шаршадым, бөлмеде шу болғанда мазам қашады, маған тыныштық керек» деп айтыңыз.
- Тұрақты болыңыз (Біртұтас тәрбие ережесі)
Егер бүгін бір нәрсеге тыйым салынса, ол ертең де өзгермеуі тиіс. Егер анасы «жоқ» десе, әкесі мен әжесі сырт айналып «иә» демеуі керек. Жүйе мен болжамдылықтың жоқтығы балаларда қатты мазасыздық тудырады және оларды айла-шарғы жасауға үйретеді.
- Кез келген сезімді заңды деп таныңыз (Тіпті жағымсыз болса да)
Баланың ашулануға, қызғануға, ренжуге немесе қорқуға толық құқығы бар. Эмоцияларға тыйым салу («Жылама, сен ұлсың ғой!», «Қарындасыңа ашулануға ұялмайсың ба!») баланы оларды ішке жасыруға мәжбүр етеді, бұл кейін психосоматикаға әкеліп соғады. Сезімдердің өмір сүруіне рұқсат беріңіз, бірақ оларды қауіпсіз жолмен білдіруді үйретіңіз (жастықты ұрғылау, ашудың суретін салу, іштегіні айтып жеңілдеу).
- «Беске бір» тепе-теңдігін сақтаңыз
Күніне неше рет ескерту жасайтыныңызды, ал неше рет мақтап, жақсы нәрсені байқайтыныңызды мұқият қадағалаңыз. Қарым-қатынастағы психологиялық үйлесімділік заңы: бір ескерту немесе сынға кем дегенде бес мақтау, қолдау сөзі немесе құшақтау келуі керек.
- Салыстырудан бас тартыңыз
Баланы салыстыруға болатын жалғыз адам — оның өткен шақтағы өзі. Баланы құрбыңыздың баласымен немесе сыныптағы үздік оқушымен салыстыру оның ынтасын оятпайды, керісінше, салыстырған адамға деген жасырын агрессия мен өзіне деген терең сенімсіздікті тудырады.
Мысалы: «Қарашы, өткен айда диктанттан 7 қате жіберіп едің, ал бүгін тек 3 қате! Сен өте жақсы ілгеріледің».
- Жеке шекараларды құрметтеңіз (Тіпті кішкентай балалардың да)
Баланың шекарасына құрмет көрсету оны болашақта өзін айлакерлер мен абьюзерлерден қорғауға үйретеді.
Тәжірибе: Жасөспірімнің бөлмесіне кірер алдында есікті қағыңыз. Оның жеке хат-хабарларын рұқсатсыз оқымаңыз. Қарны тоқ болса, тамақты зорлап ішкізбеңіз және өзі ұялып, қаламаса, туыстарын сүюге мәжбүрлемеңіз.
- Қателесу құқығы арқылы дербестікті ынталандырыңыз
Шамадан тыс қамқорлық («қой, өзім істейін, қолыңнан келмейді/төгіп аласың») баланы дәрменсіз етеді. Оған қателесуге, өз іс-әрекетінің табиғи салдарымен бетпе-бет келуге және оларды өз бетінше түзетуге мүмкіндік беріңіз. Сәтсіздіктерді еңсере білу дағдысы — ересек өмірдегі дени сау өзін-өзі бағалаудың басты негізі.
- «Айна заңын» ұмытпаңыз (Жеке үлгі-өнеге)
Өзіңіз кешті телефонмен өткізе отырып, баладан кітап оқуды талап ету мағынасыз. Отбасында жоғары тонмен сөйлесе отырып, оны айқайламауға үйрету нәтиже бермейді. Балалар біздің сөздерімізді емес, автоматты реакцияларымыз бен мінез-құлық сценарийлерімізді көшіреді. Баланы өзгерткіңіз келсе — өзіңізден бастаңыз.
- Өз ресурсыңызға назар аударыңыз
Өзіңіздің «қуаттағышыңыз» (аккумулятор) нөлге тең болса, балаға қолдау көрсете алмайсыз. Ата-ананың қажыуы (выгорание) — ашуға бой алдыру мен кінәлау сезімінің жиі кездесетін себебі. Өзіңіздің менталды және физикалық саулығыңызға қамқорлық жасау, демалыс және өзіңізге уақыт бөлу — бұл эгоизм емес, балалардың қауіпсіздігі мен тыныштығы үшін ата-ананың тікелей міндеті.
Басты көрсеткіш: Мінсіз ата-ана болмайды. Егер 70% жағдайда сіз өз эмоцияларыңызды уақытында ұстап, балаңызға экологиялық тұрғыдан (зиянсыз) қолдау көрсетіп үлгерсеңіз — сіз керемет, сезімтал және сүйікті ата-анасыз.
